Achter deze rekentool zit geen API van de Belastingdienst en geen kant-en-klare bibliotheek. Er zit een zelfgebouwd rekenmodel achter, ontwikkeld voor wetenschappelijk onderzoek. Waarom dat uitmaakt, snap je het best na een korte blik op hoe het bestaande onderzoek werkt.
Bijna al het onderzoek naar de verdeling van de marginale druk gebruikt MIMOSIHet microsimulatiemodel van het Centraal Planbureau waarmee het de overheidsfinanciën raamt en kabinetsbeleid doorrekent. Het rekent op een representatieve steekproef van huishoudens, maar rapporteert over Nederland als geheel en over standaardhuishoudens., het rekenmodel van het Centraal Planbureau. Daarmee raamt het CPB de overheidsfinanciën, voorspelt het de koopkracht en rekent het kabinetsbeleid door.
MIMOSI is een microsimulatiemodel: het rekent wel degelijk op het niveau van afzonderlijke huishoudens. Het sluit aan bij het Inkomenspanelonderzoek van het CBS, waarin elk huishouden een wegingsfactor krijgt: komt zo'n samenstelling vaker voor in Nederland, dan weegt het huishouden zwaarder. Zo is de verzameling huishoudens in het model representatief voor Nederland, en kan een onderzoeker simuleren hoe hun inkomen zich onder bestaand of voorgenomen beleid ontwikkelt.
Dat is te vergelijken met een exitpoll bij verkiezingen. Vraag genoeg willekeurige mensen wat ze stemden, en je voorspelt de landelijke uitslag verbluffend goed, nog voor de stemmen geteld zijn. Precies daarom is het model uitstekend voor de vraag waarvoor het is gebouwd: wat een beleidswijziging voor Nederland als geheel betekent.
Het bezwaar zit dus niet in het model, maar in wat er op basis van het model wordt gerapporteerd. Die rapportage is macro-economisch ingestoken, en daarnaast meso-economisch: afgestemd op een aantal homogene "standaardhuishoudens" met hun eigen tariefstructuren. Daar komen twee beperkingen uit voort.
De uitkomst voor één huishouden is daardoor gladgestreken, terwijl de werkelijkheid voor één persoon juist grillig is. Een kleine verandering in je situatie kan je marginale effecten compleet veranderen. Zoals de koning het in de Troonrede van 2019 verwoordde: "Geen enkel leven voegt zich naar de mediaan van een statistisch model."
De twee instrumenten beantwoorden dus een andere vraag. MIMOSI is een representatief microsimulatiemodel voor beleidsanalyse: het zegt wat een maatregel voor Nederland doet. Het model achter deze site is een deterministisch scenario-instrument: geen steekproef en geen weging, maar de kenmerken die jij zelf invoert, doorgerekend voor precies dat geval.
Het rekent jouw situatie door, euro voor euro. Het verwerkt alle officiële schijven, heffingskortingen en toeslagregels, inclusief hoe ze samenlopen en aparte varianten voor wie de AOW-leeftijd heeft bereikt. Omdat het per euro rekent, is op elk punt te zien welk tarief er echt geldt. En dat is precies wat marginale druk pas echt inzichtelijk maakt.
Daar hoort een eerlijke kanttekening bij: een scenario-instrument is zo goed als de gegevens die jij invoert, en het zegt niets over hoeveel huishoudens in Nederland zich in jouw situatie bevinden. Die vraag beantwoordt MIMOSI juist wel.
Zo'n model per euro doorrekenen is zwaar. Daarom gebeurt dat niet live bij elke vraag. De volledige uitkomst is vooraf doorgerekend en samengeperst tot een compact band-formaatHet compacte formaat waarin de volledige doorrekening per euro is samengeperst, zodat de tool er in microseconden in opzoekt in plaats van het model live te draaien.. In plaats van honderdduizenden losse waarden bewaart de tool per stuk inkomen alleen de helling. De rekentool zoekt daarin op in microseconden. Zo krijg je de nauwkeurigheid van een wetenschappelijk model met de snelheid van een simpele opzoeking. Alleen de huurtoeslag, kinderopvangtoeslag en het kindgebonden budget zijn te situatieafhankelijk om vooraf samen te persen. Die worden wel live berekend.
Veel tools geven één bedrag terug. Deze tool laat het hele verloop van je marginale druk zien. Ook de plekken waar belasting en afbouwende toeslagen op elkaar stapelen en je druk ineens omhoogschiet. Dat is geen toeval, maar het hele doel. Beleid begrijp je niet via gemiddelden, maar via die laatste euro. Reken je eigen situatie na en zie het zelf.
Gebaseerd op het promotieonderzoek van dr. A.T.H. van der Linden, De verdeling van de marginale en gemiddelde inkomstenbelasting- en toeslagendruk (VU Amsterdam, 2024), §1.7.